خانه / مقاله و مطالب / هنرمند متعهد چه کسی است؟

هنرمند متعهد چه کسی است؟

هر فردی در زندگی خود ، روزی باید تصمیم بزرگی را بگیرد، تصمیمی که زندگی‌اش را تحت شعاع قرار می‌دهد و سرنوشت او را رقم می‌زند. هنرمند همانند یک فرد عادی، لحظه‌ای در زندگی هنری اش قرار دارد که باید انتخاب کند، باید برگزیند، ناخواسته‌هایش را کنار بزند و برای هدف و آرمانش تمام تلاشش را بکند.

انتخاب

زمانی که هنرمندی می گوید :«من مسئول هستم»، او انتخاب کرده که مسئول باشد. انتخاب کرده که از میان رفتارهای گوناگون، این طرز برخورد را برای خود ویژه کند و برگزیند. به ناخواسته‌هایش نه می‌گوید، ابراز وجود می‌کند و با این نه گفتن است که وجود خود را اعلام می‌کند. سعی می‌کند که عمل کند. سعی می‌کند که اثر بگذارد. سعی می‌کند بر خلاف رودخانه‌ی خروشان شنا کند. که بگوید هست و «نه» خود را بلند فریاد بزند. بدون شک این انتخاب بی‌تاثیر از عوامل رشد این هنرمند و فضا و محل رشد او نیست. طبقه‌ی او ، سرگذشت او ، همه و همه در کنار یکدیگر  این فریاد «نه» را از اعماق او سر می‌دهند. با این تصمیم، او با تمام وجودش در مقابل تهدید و زورگویی و خفقان می‌ایستد و می خواهد هر طور که شده جوانه ی سبز خود را از این بتن بسته با اعتراضش به بیرون هدایت کند.

چیزی به نام «شعر»

حال من انسان باید شعورم را در اختیار اشیاء قرار دهم. به آن ها زبان دهم و با شعور انسانی به «نه» و «بله» گفتن آن‌ها گوش فرا دهم. از آن جا که اشیاء و روابط ، عرصه‌ی وجودی شعر و آفرینش شاعر را فراهم می‌کنند و این شاعر است که در میان اشیاء مستحیل می‌شود، او باید این انتخاب بین مسئولیت و بی مسئولی را بکند. این وجه تمایز هنر شرق و غرب است. هنر شرق و هنرمند شرق ذاتا مسئول شناخت واقعیت حقیقت است. او در میان اشیاء و روابط می‌گردد و از آن وسیله‌ای درست می‌کند برای رسیدن به ماوراء شئ و همواره دنبال ساختن این پل است. پلی که از میان روابط انسانی به ماوراء رابطه‌ها زده می‌شود. پلی که از میان زبان به ماوراء زبان زده می شود! بلی شعر.

شعر پلی است که از میان اشیاء، زبان و روابط، به ماوراء آن‌ها زده می شود. به دلیل جمعی بودن این عوامل، هنرمند شرقی و به ویژه شعرش در مقابل جامعه انتخابش مسئولیت بوده. در اشعار ایران از این مثال‌ها پر است. زمانی که حافظ می‌گوید:

گر تیغ ببارد در کوی آن ماه

گردن نهادیم الحکم لالله

یا مثلا:

ای آنکه به تقریب و بیان دم زنی از عشق

ما با تو نداریم سخن خیر و سلامت

از نمادها و اشیاء آن چنان مردمی استفاده می‌کند که عملا «ما» حافظ تمام جامعه و عصر خودش می‌شود. به دلیل آن که آن نماد و آن مفهوم مربوط به آن عصر و زمان می‌شود. این نمونه‌ای کامل از زندگی شاعر میان مردم است. حافظ در مقابل این تیغ باریدن و کشت و کشتار می‌ایستد و نه می‌گوید و چنان در تاریخ مردمانش با این جملات چرخ می‌زند که مسئولیت او و نه گفتن او در «ما»‌ی او جمع می‌شود و به حرف عصر و نسل اش تبدیل می‌شود.

نیما یوشیچ در شعر مرغ آمین گویای درد مردمان و اجتماع خود می‌شود و از اشیای مردم و نمادهای مردم استفاده می‌کند. این جان مایه هنر شرق است. رسیدن به ماورا شئ و حقیقت ناب و بودن در بین مردم. هنر شرق پیوسته از شعر، از شئ، از نماد و از قالب استفاده می‌کند برای رسیدن به حقیقتی ناب، به حقیقتی بی زمان و بی مکان، هنر شرق به فرم اهمیت نمی‌دهد و صرفا به دنبال رسیدن به حقیقت است و از این روست که درخشان ترین اشعار فارسی، اشعار عرفانی‌اند، زیرا خود عرفان دنبال رسیدن به حقیقت است. اما هنر غرب هنر «من» یک نفره است. هنر زندگی شخصی و خصوصی است. هنر فرم و قالب است، در حالی که هنر شرق از جامعه و اشیا حرف می‌زند برای رسیدن به ماورای آن اما هنر غرب از خود شخص می‌گوید برای رسیدن به یک زیبایی یا یک فرم کامل. «لیونل دفونسکا» در  «حقیقت هنر تزئینی: گفت و گویی بین یک شرقی و یک غربی» از قول شرقی به غربی می‌نویسد:

شما همیشه می‌کوشید که خود را بیان کنید. ما هرگز این کار را نمی‌کنیم، نه در هنر و نه در زندگی. شما بیان را هدف قرار می‌دهید و با شکست مواجه می‌شوید. ما امساک (Repression) را هدف قرار می‌دهیم و اتفاقا به بیان (Expression) نیز دست میابیم…

ما شرقی ها، گر چه هنرمندان خود را به عنوان رسولان خود بر می‌شمریم ولی به هنر فقط تا آن حد احترام می‌گذاریم که همیشه بکوشیم آن را غیر شخصی و جهانی نگاه داریم. چرا که خصوصی بودن در هنر، یعنی فساد و زوال همیشه با اول شخص شروع می‌شود.

سمبُل، که یک محصول قومی است و فقط برای بیان حالت قومی کفایت می‌کند مانع بیان شخصی هنرمند که هم مخرب هنر و هم مخرب زندگی است می‌گردد. سمبل که یک قرداد انتزاعی است هنر را به سوی حفظ خصوصیت جهانی‌اش می‌راند و بدین ترتیب هنر در زندگی اثر می‌گذراد، طوری که ما نیز به نوبه‌ی خود «بی خود» می‌شویم و در زندگی نیز فقط نفوذ قوانین جهانی را می‌بینیم. ما فقط از این طریق به سکوت و آرامش دست میابیم.

این هنرمند شرق است که پیوسته به وسیله‌ی نماد و سمبل در معماری و نقاشی و فرش بافی و شعر سعی در گذر از شئ و بیان حقیقت دارد. شعر ایرانی شعری است شرقی و زبان فارسی هویت مردمان است. پس شعر و شاعر ایرانی (شرقی) ذاتا در ریشه و در اصل به سمت این مسئولیت می‌رود.

معنای تعهد برای یک هنرمند چیست؟

شاعر با دو چشم خارجی خود اشیا و روابط، وضع اجتماعی، درد مردم، نماد ایستادگی مردم، عقب ماندگی مردم و تاریخ مردم خود را می‌بیند. این اشیا و روابط مشهود قرن ۲۱ است. هر انسانی زاده و حاصل جامعه‌ی خودش است، حاصل نحوه‌ی تفکر و تربیت خاصی است، حاصل آن نظام آموزش و حاصل آن برخورد اجتماعی است. او ذاتا از خاک مردمانی است که توانایی ریشه کردن و جوانه زدن را پیدا می‌کند. گفتن این جمله که: «من مسئول هستم»، درک درست از اشیا، تاریخ، زبان مردم، درد مردم، روابط، همه و همه لازمه‌ی هنرمند شرقی است. هنرمند شرقی در میان مردمان زنده است. او مسئول است متعهد باشد به تاریخ زیرا او صدای آن نسل است زیرا او می‌تواند نماد نسل خود را علم کند، چون او حاصل باغ جامعه است. او به این ندای شرقی که از تار و پود تنش بر می‌خیزد پاسخ مثبت می‌دهد. این همان «تعهد» است.

 حال از دیدگاه دیگر به مسئله نگاه کنیم. همه‌ی ما حتی بر حسب اتفاق اشعاری از سهراب سپهری را خوانده‌ایم. این اشعار فضای کاملا عرفانی دارند. این اشعار از هم نشینی صدای آب در کنار چمن بوستان دوست سخن می‌گویند. این اشعار زمانی در تاریخ ایران گفته شدند که ایران با خیابان های آسفالت و ماشین‌هایش و دنیای شهری تهران در قرن ۲۰ بود که زندگی می‌کرد نه بوستان دوست. این اشعار هیچ رنگ و بویی از آن دوران ندارند. شعر سپهری شعری عملا بی تاریخ است، شعری که با تاریخ و زمان خودش کوچکترین پیوند وشباهتی ندارد. اشعاری هستند که نه از وضع مردم می‌گوید و نه از اشیای این قرن. جدا از دیگر خصیصه‌های بر جسته‌ی شعر سپهری مانند صمیمت و کلام شیوا، اما شعر او شعری است بدون هیچ نشانه‌ای از زمان خود و سپهری شاعر متعهدی نیست. درست است که شعر او دریچه‌ای از اشراق شرقی است اما متعهد نیست.

من و تو نوعی در دنیایی زندگی می‌کنیم که نماد و سمبل زمان خود را داریم، تاریخ خود را داریم، واقعیت خود، زبان خود و در این زمان شاعری متعهد است که بیانگر این عصر و نسل باشد، تاریخ یا ضد تاریخ باشد و سمبل یا زد سمبل باشد اما نشانه‌ی این عصر و نسل باشد.

کدام هنرمندان در رپ فارسی متعهد هستند؟

از آن جایی که رپ فارسی به سبب زبان فارسی خود شرقی است و به سبب پیشینه‌ی مردم و ضمیر ناخودآگاه  این فرهنگ که انباشته از شعر شرقی است، خود به خود شاعر آن نیز شرقی محسوب می‌شود و شاعر شرقی نماد تعهد است.

هنرمند متعهد در طول و توالی اعصار مختلف زنده می‌ماند. همانطور که حافظ در کنار ما زنده مانده است و همان طور مولوی، سنایی، یوشیچ و … .

هیپ هاپ فرهنگی جهانی است و از بدو انسان بر روی زمین تاریخ دارد تا به امروز. اما سند و نامگذاری آن در فرهنگی غربی شکل گرفته است و به همین جهت پرداختن صرف به خود و زیبایی را در اکثر آثار هنرمندان رپ غربی می‌بینیم. اما از آن جایی که هیپ هاپ قسمتی از ریشه‌اش از  فرهنگ آفریقا (جامایکا) گرفته شده است این صمیمیت و تعهد در هیپ هاپ امروزی قابل احساس است همان گونه که در اکثر آثار هنرمندانی همانند Lowkey ،Atmosphere ،KRS ONE و… این حس قابل مشاهده است.

هیچکس هنرمندی متعهد است، در آثار وی جامعه‌ی او قابل مشاهده است. نمادها و سمبل‌های نسل او در اشعار او وجود دارد و به ماورای سمبل می‌رود. پلیس در «بازم کلان»، جنگ، تختی و پدر در «بجنگ مثله»، دستبند در «قانون»، لحظه‌های زندگی در «عاشقم»، همه نشان دهنده‌ی متعهد بودن این هنرمند است.

بهرام، نماد تمام عیار نسل جوان ایرانی است. جوانی که از زندگی در «خیابون» می‌گذرد و در «بیست و چهار ساعت» روز زندگی می‌کند و در «بیخیالش» به همه‌ی افکارش آرام بخش می‌زند. در «سکوت» مردمانش فریاد می‌شود، از اعتقاد، پرسش‌ها، ترس‌ها و از واکنش‌های نسلش تصویری تمام عیار می‌سازد.

سالومه ام سی، نماینده ی  دیدگاه زن ایرانی است، بیانگر وضعیت زن و نگرش به زن در  «مار و پله» است. معترض در «شاه مست و شیخ مست» و دید بان جامعه در «بهای رهایی». این ام سی خالق آثاری است که علاوه بر دیگاه شخصی، دیدی باز از اتفاقات را ارائه می‌دهد که همه این‌ها بیانگر متعهد بودن این هنرمند است.

مثال هایی از هنرمندان متعهد در رپ فارسی بسیار است از «عدل» فدایی، «یکی مثل ما » صفیر، « مزمن» رض، «آوار» سورنا، «فارغ» کابوس، «گاراژ» دژاگ، «سرگیجه» سرب، «سرباز صفر» داریوش ، «خشت» نوید، «گاو صندوق» ساچمه ، «هستم رسما» سالومه، «پوچ» فرشاد و بسیاری از کار های متعهد دیگر.

چه هنرمندی متعهد نیست؟

حال بپردازیم به آن چیزی که متعهد نیست، آن چیزی که نام و نشانی از مردمانش ندارد. آن چیزی که مربوط به جامعه نیست و از جامعه نیامده و به سمت جامعه هم نمی‌رود. این جریان متعهد نبودن در رپ فارسی با توجه به سیر تاریخ آن ریشه عمیق در نا آگاهی این افراد نامتعهد دارد که البته با سطح آگاهی پایین جامعه از این موسیقی، اجازه ی هر گونه سو استفاده به این گونه افراد داده شد.

مثال این افراد متاسفانه زیاد است. این افراد و اشعارشان که هیچ تعهدی نسبت به جامعه ندارند عموما دنبال روی افکاری جالب در اشعارشان هستند که حتی آن‌ها هم به جامعه نامربوط است. پول، دختران هرزه، آزادی‌های جنسی، آزادی‌هایی خارج از جامعه‌ی ایران، لذت‌هایی بورژوایی و عشق‌هایی سینمایی که تصویری «فارسی» از آهنگ های تجاری غربی را به ما عرضه می‌کند. تاریخ به ما نشان می‌دهد که فقط هنرمندانی اثر گذار بودند و باعث ایجاد تغییری شدند و در زمان جاودانه مانده‌اند که نسبت به چیزی متعهد بودند. مسلما در زمان حافظ شاعرهای دیگری بودند، اما حافظ ماندگار شد، مسلما در زمان نیما یوشیچ هم کسانی بودند که از آن ها نامی نیست، همین چند دهه قبل هم کسانی بودند اما حتی نام آن ها به تمسخر هم آورده نمی‌شود و این نکته‌ای حائز اهمیت است.

حال ممکن است عده ای این سوال را بازگو کنند که هنرمند به دنبال آزادی و شکوفایی است و این تعهد همانند نوعی زنجیر بر دست و پای اوست و آزادی عمل را از او می‌گیرد. ژان پل سارتر در این مورد چنین می‌گوید:

تعهد شاعرانه، احمقانه است

تعهد به معنی بیان این است که زنجیر مرا باز کنید، زنجیر برادرم را باز کنید، حقیقت من یا حقیقت خواهرم را افشا کنید نه این که در عین سعی در خفقان حقیقت و به سود این خفقان از افکاری بازاری حمایت کنیم و آن را ترویج دهیم. این بستن زنجیر است، این انداختن زنجیر بر گردن است. این دیگر هنرمند نیست، وسیله‌ی کنترل افکار است و خود به خود از هنرمند بودن خارج می‌شود، چه برسد به هنرمند بودن وصحبت در مورد تعهد او.

نویسنده: علی راوی
منبع: کلاه استدیو

اشتراک گذاری:
کانال «چی رپ» در تلگرام

یک دیدگاه

لطفا از حروف فارسی برای درج نظرتان استفاده کنید و از ادبیات زشت بپرهیزید

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.